مهدی بازرگان: ایران، به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی، ژئوانرژیکی و ژئواستراتژیکی منحصربه‌فرد خود، در قلب شبکه‌های ترانزیتی و کریدورهای بین‌المللی قرار دارد. این کشور، که در چهارراه تمدن‌های شرق و غرب و پل ارتباطی شمال و جنوب جهان واقع شده، از خاورمیانه تا قفقاز و آسیای میانه امتداد یافته و با دسترسی به تنگه هرمز، خلیج فارس، دریای عمان، بندر چابهار و دریای خزر، نقشی محوری در ژئواکونومی منطقه‌ای و جهانی ایفا می‌کند.

ایران، با قرار گرفتن در جنوب غربی آسیا، نه‌تنها بخشی از خاورمیانه است، بلکه با قفقاز، آسیای میانه و شبه‌قاره هند همسایگی دارد. این موقعیت، ایران را به نقطه تلاقی کریدورهای ترانزیتی شرق-غرب (جاده ابریشم نوین) و شمال-جنوب تبدیل کرده است. ایران به‌عنوان پلی میان اقیانوس هند و دریای خزر، دسترسی کشورهای محصور در خشکی آسیای میانه به آب‌های آزاد را تسهیل می‌کند.

ایران از شمال با دریای خزر و کشورهای ترکمنستان، آذربایجان و ارمنستان، از شرق با افغانستان و پاکستان، از غرب با ترکیه و عراق، و از جنوب با خلیج فارس و دریای عمان هم‌مرز است. این گستردگی جغرافیایی، ایران را به هاب لجستیکی بالقوه‌ای تبدیل کرده که می‌تواند آسیای مرکزی، قفقاز، مدیترانه و جنوب آسیا را به هم متصل کند. لوموند (مارس ۲۰۲۴) تأکید می‌کند که موقعیت استراتژیک ایران، به‌ویژه در تنگه هرمز، آن را به بازیگری کلیدی در زنجیره تأمین انرژی جهانی تبدیل کرده است.

ایران در چندین کریدور ترانزیتی بین‌المللی نقش محوری دارد. این کریدورها، که از منظر ژئواکونومی اهمیت دارند، شامل موارد زیر هستند:

کریدور بین‌المللی شمال-جنوب (INSTC)، که در سال ۲۰۰۰ با توافق ایران، هند و روسیه تأسیس شد، بندر مومبای هند را از طریق بندر چابهار و ایران به سنت‌پترزبورگ روسیه متصل می‌کند. این کریدور، با سه شاخه شرقی، میانی (ترانس‌خزر) و غربی، همگی از خاک ایران عبور می‌کنند. به گزارش دنیای اقتصاد (مه ۲۰۲۵)، تکمیل خط آهن رشت – آستارا می‌تواند زمان ترانزیت کالا از هند به اروپا را از ۶۰ روز به ۱۰-۱۴ روز کاهش دهد.

بندر چابهار، به‌عنوان دروازه این کریدور، نقش کلیدی در اتصال شبه‌قاره به آسیای میانه و قفقاز دارد. قرارداد ۵۰۰ میلیون دلاری هند برای توسعه چابهار (امضا در ۲۰۱۶) و ازسرگیری فعالیت‌ها پس از پیوستن ایران به سازمان همکاری شانگهای، نشان‌دهنده اهمیت این بندر است. این کریدور، با کاهش ۳۰-۴۰ درصدی هزینه و زمان نسبت به مسیر کانال سوئز، مزیت رقابتی ایران را تقویت می کند.

کریدور شرق-غرب، یا جاده ابریشم نوین، آسیای شرقی (به‌ویژه چین) را از طریق ایران به قفقاز، ترکیه و مدیترانه متصل می‌کند. ایران، با عضویت در کریدور تراسیکا (از ۲۰۰۹)، مسیرهایی از دریای سیاه به آسیای مرکزی را تقویت کرده است. ابتکار کمربند و جاده چین (BRI) نیز ایران را به‌عنوان حلقه‌ای کلیدی در این شبکه معرفی کرده است. به گفته فیگارو (آوریل ۲۰۲۵)، ایران با دسترسی به بنادر خلیج فارس و دریای عمان، می‌تواند هاب ترانزیتی برای کالاهای چینی به اروپا باشد.

ایران همچنین در توافق‌نامه عشق‌آباد (اتصال آسیای مرکزی به خلیج فارس) و کریدور جنوبی آسیا (جنوب شرقی آسیا به شمال غربی اروپا) نقش دارد. این کریدورها، با بهره‌گیری از زیرساخت‌های ریلی و جاده‌ای ایران، ظرفیت ترانزیتی بالقوه‌ای به ارزش میلیاردها دلار دارند.

 

ایران، با قرار گرفتن بین دو هسته انرژی جهان – خلیج فارس و دریای خزر – و دسترسی به دریای عمان، یکی از بازیگران اصلی ژئوانرژی جهانی است. خلیج فارس و تنگه هرمز، که ۲۰ درصد نفت جهان از آن عبور می‌کند، از نظر ژئواستراتژیکی حیاتی هستند. ایران با ۱۵۳۶ کیلومتر ساحل در خلیج فارس و حضور نظامی قوی، نفوذ منطقه‌ای خود را حفظ می کند دریای خزر نیز، با منابع غنی نفت و گاز، ایران را به بازیگری کلیدی در ترانزیت انرژی به آسیای مرکزی و قفقاز تبدیل کرده است. به گزارش مرکز بین‌المللی مطالعات صلح (مه ۲۰۱۳)، خطوط لوله از آسیای مرکزی از طریق ایران، نقش ژئواکونومیکی این کشور را تقویت می‌کنند. با این حال، رقابت با مسیرهای جایگزین، مانند کریدور زنگزور، چالش‌هایی برای ایران ایجاد کرده است.

بندر چابهار، در ساحل دریای عمان، به‌عنوان بندری استراتژیک، دروازه ورود شبه‌قاره به کریدور شمال-جنوب است. این بندر، با موقعیت خارج از تنگه هرمز، از محدودیت‌های ژئوپلیتیکی خلیج فارس مصون است و به ایران مزیت رقابتی می‌دهد. الجزیره (ژانویه ۲۰۲۵) گزارش داد که چابهار، با ظرفیت پذیرش کشتی‌های بزرگ، می‌تواند هاب ترانزیتی برای کالاهای هند، افغانستان و آسیای مرکزی باشد.

همکاری ایران و هند در چابهار، با وجود تأخیرهای ناشی از تحریم‌ها، از سال ۲۰۲۴ شتاب گرفته است. این بندر، با اتصال به خط آهن چابهار-سرخس، می‌تواند کشورهای محصور در خشکی آسیای مرکزی را به اقیانوس هند متصل کند، که هیچ مسیر موازی برای آن وجود ندارد.

با وجود پتانسیل‌های عظیم، ایران با چالش‌هایی در بهره‌برداری از ظرفیت‌های ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی خود مواجه است:

تحریم‌های آمریکا، به‌ویژه پس از خروج از برجام در ۲۰۱۸، توسعه زیرساخت‌های ترانزیتی ایران را مختل کرده است. دنیای ۱۹۹۰، به‌عنوان مثال، سرمایه‌گذاری هند در چابهار را به تأخیر انداخت. با این حال، عضویت ایران در سازمان همکاری شانگهای و پیمان‌های منطقه‌ای، فرصت‌هایی برای دور زدن تحریم‌ها ایجاد کرده است.

کریدورهای رقیب، مانند کریدور زنگزور (ارمنستان-آذربایجان) و بندر فاو عراق، جایگاه ایران را تهدید می‌کنند. به گفته دنیای اقتصاد (مه ۲۰۲۵)، عدم توسعه زیرساخت‌های ریلی و بندری، ایران را در خطر حذف از کریدورهای بین‌المللی قرار داده است.

نبود دیپلماسی اقتصادی فعال و تکیه بر اقتصاد خشکی‌محور، مانع بهره‌برداری کامل از ظرفیت‌های دریا‌محور ایران شده است. تقویت بخش خصوصی و همکاری با شرکای بی‌طرف می‌تواند این چالش را کاهش دهد

فرصت‌های شکوفاسازی؛ دیپلماسی ترانزیتی و ژئواکونومی

ناظران برای شکوفاسازی ظرفیت‌های ایران، چند راهبرد کلیدی پیشنهاد کرده اند که مشتمل بر این موارد است:

تکمیل پروژه‌های ریلی مانند رشت-آستارا و چابهار-سرخس، و توسعه بنادر چابهار و بندرعباس، می‌تواند ظرفیت ترانزیتی ایران را به ۸ میلیارد دلار در سال برساند.

تقویت روابط با هند، چین، روسیه و کشورهای آسیای مرکزی از طریق پیمان‌هایی مانند شانگهای و اکو، جایگاه ایران را تثبیت می‌کند. همکاری با عربستان برای پروژه‌های مشترک، مانند اکسپو ۲۰۳۰، نیز می‌تواند تنش‌های منطقه‌ای را کاهش دهد.

 

تمرکز بر اقتصاد دریا‌محور، با توسعه بنادر و صنایع مرتبط، می‌تواند ایران را به هاب لجستیکی منطقه تبدیل کند. بنادر ایران، با موقعیت استراتژیک، پتانسیل جذب سرمایه‌گذاری‌های جهانی را دارند. با توجه به نکات یاد شده باید گفت که ایران، با موقعیت ژئوپلیتیکی، ژئوانرژیکی و ژئواستراتژیکی بی‌نظیر، در قلب کریدورهای ترانزیتی شرق-غرب و شمال-جنوب قرار دارد. از تنگه هرمز و خلیج فارس تا بندر چابهار و دریای خزر، این کشور پتانسیل تبدیل شدن به هاب لجستیکی و ژئواکونومیکی منطقه را دارد. با این حال، تحریم‌ها، رقابت منطقه‌ای و ضعف زیرساختی، موانعی جدی ایجاد کرده‌اند. با تقویت دیپلماسی ترانزیتی، توسعه زیرساخت‌ها و تمرکز بر اقتصاد دریا‌محور، ایران می‌تواند ظرفیت‌های خود را شکوفا کرده و نقش محوری خود را در نظم ژئواکونومیکی نوین از شبه‌قاره تا اوراسیا تثبیت کند.